Dijital Çocuk Edebiyatı Aracılığıyla Katılımın ve Etkin Öğrenmenin Desteklenmesi
Tiziana Mascia
Çocuklar için dijital edebiyat, geleneksel basılı kitaplara kıyasla, çocukları etkin öğrenmeye teşvik edecek yeni fırsatlar sunan, okuma deneyimini geliştiren etkileşimli öğeler içerir. Bu makalede, etkileşimli dijital kitapların tasarımını temel alarak dijital beşerî bilimlerin çocuk edebiyatına uygulanmasında karşılaşılan mevcut ve olası zorluklardan bazılarına odaklanacağız. Özellikle dijital etkileşim ve bunun metni anlamaya ve sözcük dağarcığını geliştirmeye olan etkileri üzerinde duracağız. Basılı ve dijital kitaplar arasındaki öğretme sonuçlarını karşılaştıran meta-analizleri ve diğer çalışmaları temel alarak çeşitli türlerdeki (e-kitaplar ve resimli kitap uygulamaları gibi) etkileşimli dijital kitaplar hakkındaki araştırma sonuçlarını dijital zenginlik, yetişkinlerin arabuluculuk rolü, içerik türü ve okumanın bağlamı gibi farklı değişkenleri göz önünde bulundurarak analiz edeceğiz. Bu makalenin sonucunda, araştırmalara dayalı ve özenli bir tasarıma sahip dijital kitapların çocuklar için zenginleştirilmiş ve ilgi çekici bir okuma deneyimi sunabileceği, toplumların eskiden beri süregelen deneyimlerini yansıtan yüksek nitelikli kitaplara erişimi garanti edebileceği ortaya çıkmıştır.
Giriş
Tablet, akıllı telefon, Kindle ya da diğer okuma platformları gibi dijital cihazların ortaya çıkışının çocukların öğrenme deneyimi üzerinde etkisi olduğu kesindir; ancak her ne kadar bu cihazlar gençlerin okuma deneyiminde çığır açsa da okuma eyleminin özünden ödün verilmemiştir. Hangi araç kullanılırsa kullanılsın okuma, bilgi edinmeye teşvik eden, hayal gücünü harekete geçiren ve metnin içeriğinin anlaşılmasını kolaylaştırmaya yönelik bir etkinlik olmaya devam etmektedir. Bu dönüşüm sürecini kafamızda tam olarak oturtabilmek için ekrandan okumanın (başka bir deyişle screen reading’in) ötesine geçmek ve basılı metinle karşılaştırıldığında dijital araçların uygulamalardan oyunlara ve hatta sosyal medya platformlarına kadar uzanan bir dizi başka etkileşime de teşvik ettiğini göz önünde bulundurarak tartışmaya daha geniş bir açıdan bakmak gerekmektedir. Bu türden etkileşim biçimleri genellikle ekrandan okuma ya da dijital medya okuması adı altında etiketlenerek teknoloji kullanımına ilişkin tartışmayı dijital ve basılı arasındaki alana, çocukların gelişimi ve eğitimleri açısından teknolojinin avantajlarının ve dezavantajlarının konuşulduğu bir tartışmaya indirger[1]. E-kitapların basılı kitapların yerini alabileceği korkusu bu ikisinden hangisinin daha üstün olduğu hakkındaki tartışmayı körükleyerek meseleye kutuplaşmayı daha da pekiştirir. Yakın zamanda yaşadığımız pandemi döneminde de görüldüğü üzere, çocuklar arasında teknoloji kullanımının ister ebeveyn ve çocuk, ister yetişkinler ile çocuklar, isterse de çocukların kendi aralarındaki etkileşimleri olsun, ilişki kavramıyla yakından bağlantılı olduğunu hatırlamak önemlidir[2]. Ekran etrafında gelişen ilişkiler teknolojiyi kullanmanın faydalarını ve sınırlamalarını belirlemede ve teknoloji kullanımına yönelik olumlu ve olumsuz deneyimleri şekillendirmede çok önemli bir rol oynar.
Deneysel pek çok çalışma bizi dijital ve basılı kitapların okunması arasında karşılaştırmalı bir değerlendirmeye götürerek, anlatılanı anlama ve sözcük edinimi üzerinde hem olumlu hem de olumsuz etkiler bulunduğunu göstermiştir. May Irene Furenes, Natalia Kucirkova ve Adriana G. Bus’ın[3] 1-8 yaş arasındaki genç okurlara yoğunlaştığı meta-analizi içeren makalede, dijital kitapların özelliklerinin ve bu kitap etrafında kurulan ilişkilerin küçük çocukların metni kavrayışını ve sözcük dağarcığını nasıl zenginleştirebileceğini araştırmak amaçlanmıştır. Söz konusu okuyucular henüz kendi başlarına okuyabilecek düzeyde olmadıklarından, bir öykünün içeriğini tek başına anlamalarında dijital kitapların yeterli desteği sağlayıp sağlamadığı henüz kesin değildir. Bu nedenle, özellikle metni anlama becerisini ve sözcük dağarcığını geliştirmek amacıyla çeşitli dijital kitap içeriklerinin nasıl daha iyi hale getirilebileceğine odaklanacağız. Okuma bağlamının önemini inceleyeceğiz ve sonrasında okuma deneyiminin şekillenmesine katkıda bulunan çeşitli toplulukları ve bireyleri de dikkate alarak dijital içerik ile çocuk arasındaki bağların nasıl güçlendirilebileceğini araştıracağız. Çok boyutlu bir yaklaşım benimsediğimiz bu çalışmada, dijital kitapların metni ve sözcük dağarcığını anlama becerisini kolaylaştırmadaki rolü üzerine kapsamlı bir bakış sunmayı umuyoruz. Dijital teknolojinin ne mutlak kötü ne de mutlak iyi olduğunu bilerek, bağlam ve bireye göre farklı şekillerde kullanılabilen bir araç olduğunu kabul edip, eğitim ve öğretimde yeni fırsatlar geliştirebiliriz. Teknoloji ilerleyip her geçen gün günlük hayata daha fazla girdikçe araştırmaların ve eğitimcilerin dijital okumanın sunduğu fırsatları değerlendirerek her çocuğa en uygun öğrenme deneyimini sağlamaları gerekmektedir.
Kullanılan Yöntem
Dijital kitapların belirli etkileşimlerinin ve bu kitaplara özgü özelliklerin çocuklarda anlatıyı anlama ve sözcük dağarcığı edinimini nasıl güçlendirebileceğini değerlendirmek için, anlatı temelli bir edebiyat taraması yöntemi benimsedik. Bu yöntemin özellikle farklı araştırma alanlarını kapsayan konuların analizinde etkili olduğu görülmüştür; böylelikle teorik bir çerçeve oluşturarak ilerideki araştırmalara da faydalı olacak bağlamlar oluşturmamızı sağlamıştır.[4]
Araştırmamız şu sorudan hareketle şekillenmiştir: “Dijital kitaplar, anlatının kavranmasını ve sözcük dağarcığı edinimini nasıl geliştirebilir?” Dijital kitaplar derken e-kitaplar, resimli kitap uygulamaları, hikâye uygulamaları vb. gibi pek çok farklı türe atıfta bulunuyoruz.[5] Bu soruya yanıt aramak için Scopus, Web of Science ve Elsevier ScienceDirect Journals Complete gibi çok disiplinli veritabanları aracılığıyla bir araştırma gerçekleştirdik. Story comprehension, vocabulary learning, e-books, children gibi sözcüklerden yararlanarak Boole cebiri[6] kullanımı sayesinde geniş, karışık bir yelpaze oluşturduk. Sonuç olarak ilgi alanından sapmamak için sadece İngilizce anahtar sözcükleri ve 2015-2022 yılları arasında hakemli dergilerde yayımlanmış makaleleri araştırmaya dâhil ettik. Ardından incelemelerimizle en yakından bağlantılı olan makaleleri seçtik. Başka bir deyişle okul öncesi çocuklar ile ilkokulun ilk iki yılında eğitim gören çocuklara yönelik okuduğunu anlama ve sözcük edinimi konularındaki çalışmaları seçtik. Çalışmamızın bütüncesi olarak seçtiğimiz 17 inceleme, bu makalenin sonunda yer alan kaynakçada yıldızla işaretlenmiştir. Bilimsel metinlerin analizi ayrıntılı bir inceleme gerektirdiğinden, çalışmamız açısından en önemli konuları belirlememize ve ilgi alanlarını ortaya çıkarmamıza olanak sağlamıştır. Araştırmamız esas olarak 2-8 yaş arasındaki çocuklara odaklanmaktadır; bu yaş aralığı, çocukların okur kimliklerinin gelişiminde kritik bir dönem arz eder. Dijital kitapların bu gelişim döneminde okumaya ne denli büyük katkı sağlayan araçlar olarak hizmet ettiği gözlemlenmiştir.
Tartışma
Bilimsel literatür, çocukların dijital kitap kullanımına bağlı öğrenme sonuçlarının hem olumlu hem de olumsuz olduğunu ortaya koymakta ve bu tutarsızlığı açıklamaya katkıda bulunabilecek bir dizi değişken önermektedir. Dijital zenginleştirmelerin[7], anlatının içeriğiyle uyumlu ve tutarlı olduğu durumlarda metnin anlaşılmasına katkı sağladıkları gözlenmiştir. Diğer taraftan, içerikle alakasız öğeler ise metni kavramada olumsuz etki yaratabilir; açmak gerekirse uygulamalara entegre oyunlar olması durumunda ana olay örgüsünden kopulabildiği ve metnin daha az anlaşıldığı fark edilmiştir. Dil gelişimini desteklemeyi amaçlayan belirli özellikler, örneğin öykünün temasına uygun olarak sözcüğün anlamını açıklayan entegre sözlükler[8], çocukları sözcük öğrenimine teşvik ediyor gibi görünmektedir; ancak bu özelliklerin öykünün anlaşılmasını nasıl etkileyebileceği henüz net değildir.
2021 yılında May Irene Furenes, Natalia Kucirkova ve Adriana G. Bus’ın yürüttüğü araştırma[9], çocukların geleneksel basılı metinden okuma yapması ile dijital okuma yöntemlerini kullanması arasında metni anlama ve sözcük edinimi becerileri arasındaki farklılıkları vurgulayan önemli bir çalışmadır; bu sebeple bizim çalışmalarımızın da çıkış noktasının dayanağını oluşturmuştur. Araştırmacılar meta-analiz yöntemini kullanarak, yaşları üç ile sekiz arasında değişen 1812 çocuktan oluşan bir profile sahip mevcut deneysel çalışmaları değerlendirerek karşılaştırmışlardır. Sonuçlar, dijital ve basılı kitaplar doğrudan karşılaştırıldığında iki format arasında kendilerine özgü etkileşimler ortaya çıkmakla birlikte, belirli bağlamlarda ikisinden birinin daha etkili olduğunu göstermektedir. Genel olarak yapılan incelemeler, çocukların basılı kitaplardaki metinleri ekrandan okudukları metinlere göre biraz daha iyi kavradığını göstermektedir. Ancak bu eğilim, okuma yapılan ortama göre değişiklik gösterebilir; örneğin aile ortamında gerçekleştirilen basılı metin üzerinden okuma ile dijital cihazdan okuma arasında anlamlı bir fark bulunamamıştır. Oysa okulda yapılan okumalar göz önüne alındığında basılı metinden okumanın metni anlama açısından önemli bir avantaj sağladığı görülmüştür. Aynı çalışma, sözcük dağarcığının gelişmesi konusunda ise özellikle de sözlük ya da hikâyeyle yakından ilgili dijital zenginleştirmeler içeren dijital kitapların sözcük dağarcığına olumlu etki ettiğini göstermiştir. Aşağıda, çocuklarda okuma sürecinin öyküyü anlama, sözcük edinimi ve ekran gölgelemesi etkisi gibi çeşitli temel alanlara ilişkin meta-analiz sonuçlarının bir özetini görebilirsiniz[10]:
Anlatıyı anlama:
- Araç: Metin ister kurgu ister kurgudışı olsun, çocuklar kitabın türünden bağımsız olarak kâğıttan okudukları bir anlatıyı, dijital bir araç üzerinden okuduklarına kıyasla daha iyi anlamaktadırlar.
- Sosyoekonomik bağlam: Çocukların anlatıyı anlaması, sosyoekonomik altyapılarına ve okuma için kullandıkları araçlara göre değişiklik gösterebilmektedir.
- Tasarımın zenginliği: Dijital interaktif öğeler (ya da dijital zenginleştirmeler) minimum düzeyde ve basit kaldığında basılı kitaplar, dijital kitaplara göre metnin anlaşılmasında daha etkili kalmaktadır.
- Sözlük: Dijital ya da basılı sözlük kullanımına yönelik belirgin bir tercih tespit edilememiştir.
- Yetişkin desteği: Okuma sırasında bir yetişkinin bulunması, dijital kitapların interaktif özelliklerine kıyasla hikâyenin anlaşılmasını çok daha anlamlı biçimde desteklemektedir.
Sözcük edinimi:
- Araç: Çocuklar açısından, özellikle de kurgudışı türe ait kitaplar söz konusu olduğunda dijital kitaplar yeni sözcük edinimini desteklemede basılı kitaplardan daha etkili olmuştur.
- Tasarımın zenginliği: Metnin açık bir biçimde görülebildiği, etkileşimlerin öykü içeriğiyle ilgili ve tutarlı olduğu durumlarda dijital kitaplar sözcük edinimini desteklemektedir.
- Sözlük: İçeriğinde sözlük bulunan ancak başka interaktif öğeler içermeyen dijital kitaplar sözcük ediniminde basılı kitaplardan daha etkili sonuçlar vermiştir.
Ekran gölgelemesi (Screen Inferiority) etkisi[11]:
- Yaş aralığı: Yetişkin okurlar üzerinde yapılan çalışmalarda gözlemlenen duruma benzer şekilde, çocuklarda da ekran kaynaklı dezavantaj etkisi ortaya çıkmaktadır; bu da farklı yaş grupları arasında tutarlı ve süreklilik gösteren bir eğilime işaret etmektedir.
- Diyalog ve dikkat: Dijital kitapların okunması sırasında konuşmalar, anlatının olay örgüsüne yoğunlaşmaktan ziyade, cihaz kullanımına ya da çocuğun davranışlarına doğru kayma eğilimindedir. Bu durum çocuğun anlatıya yoğunlaşma beceresini düşürerek bunun sonucunda da metni anlamasını etkileyebilir.
- Sosyoekonomik bağlam: Düşük sosyoekonomik düzeydeki çocuklar, basılı kitaplarla karşılaştırıldığında dijital kitapları anlamada daha fazla zorlukla karşılaşabilirler. Bu eşitsizlik, teknolojiye fazla aşina olmamaktan ya da içinde bulundukları sosyoekonomik bağlamla ilgili etkenlerden kaynaklanabilir.
- Okul bağlamı: Öğrenme ortamının daha resmi olması ya da performansa yönelik büyük bir baskı olması nedeniyle ekran gölgelemesi etkisi okul bağlamında artmaktadır.
- Tasarım: Ekran gölgelemesi etkisinin yaratacağı olumsuzluklar dijital kitapların daha özenli tasarlanmasıyla ve/veya bir yetişkinin yönlendirmesiyle hafifletilebilir, hatta tamamen ortadan kaldırılabilir. Özellikle, dikkat dağıtıcı unsurları en aza indiren ve metinle anlamlı bir iletişim kurmayı azami düzeye çıkaran iyi tasarlanmış dijital kitaplar ya da okuma sırasında bir yetişkinin yardımcı olması metnin anlaşılmasını kolaylaştırmakta yardımcı olabilir.
Meta-analizlerin[12] özenle değerlendirilmesi sonucunda çocukların dijital kitap okumasına ilişkin tartışma konularını ve ortaya çıkan sorunları belirleyebildik. Bu ön eleme aşaması, sıradaki araştırmamızın çıkış noktasını oluşturarak ekrandan okumanın dezavantajlarını telafi etmeyi ve sözcük edinimine odaklanmayı amaçlayan incelemelerimiz için bir dizi makro kategori oluşturabilmemize önayak oldu. Seçilen makro kategoriler: Dijital zenginleştirmenin etkileri, yetişkinlerin yönlendirmedeki rolü ve içerik türünün yarattığı etki.
Dijital Zenginleştirmenin Etkileri
İçeriğe gömülü sözlükler ile olay örgüsü ve anlatı içeriğiyle yakından ilgili hotspot’lar gibi dijital zenginleştirmeler, öğrenme deneyimine önemli katkılar sağlayarak çocukların yeni sözcük edinimini ve metnin anlaşılmasını kolaylaştırmada önemli bir rol oynar. Yakın dönemdeki araştırmalar[13] bu gibi öğelerin çocukların içeriği çözmelerine ve sözcük ile anlamı arasında bağ kurmalarına yardımcı olduğunu göstermektedir. Temsili bir örnek olarak dijital metinlere gömülü sözlükler, çocuğun kullandığı cihaz aracılığıyla doğrudan ve anında bir sözcüğün tanımını öğrenmesine olanak sağlamaktadır ya da animasyonlu e-kitaplar, ses destekleri, sesli anlatımlar ve diğer multimedya bileşenleri yeni sözcük öğretimini teşvik etmektedirler.[14] Bu açıdan dijital sözlükler, bir yetişkinin yardımcı rolünü üstlenerek bilinmeyen sözcüklerin anlamını çözme sürecinde arabuluculuk ederler. Üstelik çevrimiçi sözlük kullanımı, basılı kitaplarla gerçekleştirilen geleneksel okuma etkinliklerine kıyasla[15] yeni sözcük edinimini kolaylaştırarak öğrencilerin performansını sürekli olarak artıran bir etmendir. Büyük ölçüde interaktif olan dijital kitaplar okuma motivasyonu ve metnin anlaşılması gibi konularda düşük etkileşimli muadillerini geride bırakarak kayda değer bir etki yaratmaktadırlar[16]. Bu sayede yüksek etkileşimli dijital kitapların, düşük etkileşimli muadilleriyle karşılaştırıldıklarında okuma motivasyonu ve metnin anlaşılması konusunda önemli bir etkiye sahip oldukları söylenebilir[17]. Bu olgu, genç okurların dijital okuma deneyimini zenginleştiren ve içerikle etkileşim kurmanın yenilikçi yollarını sunan e-kitapların interaktif özelliklerine bağlanabilir[18].
Ancak, bütün dijital zenginleştirmeler aynı etkiyi yaratmamaktadır. Sözcük edinimi için yararlı bazı öğeler aslında metnin anlaşılabilirliğini bozabilir. Aşırı bilgi ve etkinlik, çocuğun hem olay örgüsünü anlamasını hem de yeni sözcükleri özümsemesini engelleyebilir. Sonuç olarak bu iki hedefi gerçekleştirmek üzerine kurulu dijital kitaplar, geleneksel basılı kitaplara kıyasla daha iyi sonuçlar veremeyebilir. Dijital bir kitap etkileşimlerle ve dikkat dağıtıcı unsurlarla doluysa ve bu zenginleştirici öğelerin anlatının içeriğiyle doğrudan bir bağlantısı yoksa bu öğeler okumanın anlaşılabilirliğine olumsuz etki edebilir. Dijital zenginleştirmeler, olay örgüsünü desteklemiyorsa ve anlatıyla uyumlu değilse, çocuk için dikkat dağıtan bir kaynak haline gelebilir ve anlatının ana içeriğine yoğunlaşmalarını etkileyebilir[19]. Bu bağlamda geleneksel basılı kitap daha etkili bir seçenek olabilir[20]. Bu, tek bir çalışmanın değil, geniş, kapsamlı bir araştırmanın sonucudur[21] [22].
Dijital kitapların tasarımı, salt estetikten ibaret değildir; öğrenmeyi, olay örgüsünün anlaşılmasını ve yeni sözcük edinimini kolaylaştırabilen ya da zorlaştırabilen temel bir unsur niteliği taşır[23].
Dijital zenginleştirmenin öğrenim üzerindeki etkisi karmaşıktır ve pek çok etkene göre değişiklik gösterebilir; bunlar arasında etkileşim özelliklerinin özel tasarımı, bu özelliklerin nasıl kullanıldığı ve çocukların öğrenme tercihleri de yer alır[24]. E-kitabın etkinliğini arttırmak için kitaba interaktif özellik eklemek yeterli değildir; gereksiz, dikkat dağıtıcı unsurlar eklemeden, çocuğun öğrenme sürecini desteklemek için titiz bir planlama yapmak gerekir[25].
Mayer’in multimedyaya dayalı öğrenme teorisi[26], bilgiyi işleme ve metni anlama konularında dijital zenginleştirmenin etkisini anlamaya yönelik önemli bir kuramsal kaynaktır. Mayer’e göre bilgi bombardımanı, özellikle de olay örgüsüyle doğrudan ilgisi olmadığında bilişsel sistemi fazla yükleyebilir, öykünün ana temasından kopmaya sebep olabilir ve metnin anlaşılmasını zorlaştırabilir. Mayer’in teorisi, okuyucuların öğrenme sürecini göz önünde bulundurmadan, sadece teknoloji merkezli bir yaklaşım benimsemememiz konusunda bizi uyarır. Sözcüklerin ve imgelerin birbirine bağlanması, bilişsel kapasitenin etkin kullanımını gerektiren zorlu bir süreçtir. Multimedyaya dayalı öğreniminin faydaları, okuma materyallerinin özenli tasarlanmasına bağlıdır ve bu ilkeler dijital kitap yaratıcılarına yol göstermelidir. Ancak, dijital kitapların potansiyel faydalarının çoğu, çocuklara yönelik mevcut dijital eserler dünyasında hâlâ tam olarak ortaya konmamıştır. Mevcut uygulamalar ve e-kitaplar dijital teknolojinin potansiyelini tam olarak kullanmaktadır ve ilgi çekici öyküler, derinlemesine okuma ve teşvik edici tartışmalar yerine genellikle tekrarlayan alıştırmaları vurgulayan etkileşimli unsurlar içerirler. Gelişme evresindeki okuma becerilerini desteklemek için kullanılan araçlar e-kitaplara etkili bir şekilde entegre edilebilirler; çünkü yaşa uygun destek sağlayarak bireysel öğrenme ihtiyaçlarına hızla yanıt verebilirler[27]. Öğrenmeyi destekleyen ideal kitaplar dediğimizde, çocuğun öğrenmesini kolaylaştıran ve geliştiren özel özellikler eklenmiş kitapları kastediyoruz. Bu özellikler arasında çocukların kitabın içeriğini anlamasına, dil ve okuma becerilerini geliştirmesine yardımcı olan zenginleştirmeler sayılabilir. Bu bağlamda, etkileşimli özellikler ve iyi tasarlanmış dijital zenginleştirmeler sunan e-kitaplar, küçük okurların bireysel ihtiyaçlarına hızla yanıt verebileceklerinden değerli araçlar olarak görülür.
Yetişkin Yönlendirmesinin Rolü
Çocukların okuma deneyimlerinde bir yetişkinin yönlendirmesinin rolü, eğitim tartışmalarının merkezinde yer alır. Öğrenme sürecinin etkinliği için vazgeçilmez olan bu bileşen, geleneksel veya dijital kitap üzerinden yapılan okuma seanslarında ister anne ya da baba, ister öğretmen olsun bir yetişkinin sağladığı rehberliği ve etkileşimi ifade eder. Furenes, Kucirkova ve Bus’un meta-analizleri[28], çocukların öğreniminde kullanılan dijital kitapların etkinliğinin artmasında yetişkin yönlendirmesinin kilit bir rolü olduğunu ortaya koyar. Yapılan araştırma, bir yetişkinin basılı kitap ve dijital kitap okumaları sırasında sağladığı aynı miktar ve nitelikteki rehberliğin, içeriğe uygun multimedya öğeleriyle (animasyonlar ve ses efektleri gibi) zenginleştirilmiş dijital kitaplarda, basılı kitaplara kıyasla metni anlama becerisine önemli ölçüde etki ettiğini göstermiştir. Ancak, dijital zenginleştirmenin tek başına yarattığı etkiye kıyasla yetişkinlerin sunduğu etkin etkileşimin ve rehberliğin, öyküyü anlamada çok daha belirgin bir etki yarattığı görülmüştür. Üstelik yetişkin desteğinin dijital okuma yüzünden öykünün anlaşılmasında yaşanabilecek olası olumsuz etkileri azalttığı da gözlenmiştir. Bu sonuçlar, dijital kitapların sunduğu ek özelliklerden bağımsız olarak, yetişkin yönlendirmesinin vazgeçilmez olduğunu vurgulamaktadır. Yetişkinlerin dikkati ve yönlendirmesinin, e-kitapların öyküyü anlama ve sözcük dağarcığını geliştirme konusundaki etkisini artırmada ne kadar belirleyici olduğu açıkça görülmektedir[29]. Vygotskij’in sosyokültürel teorisi[30] de çocuklar, yetişkinler ve kitaplar gibi sosyokültürel araçlar arasındaki sosyal etkileşimlerin bir sonucu olarak okuma için gerekli dilsel ve bilişsel yetenek gibi üst düzey zihinsel işlevlerin kazanıldığını vurgulayarak bu görüşü pekiştirmekte, öykünün anlaşılması olsun, okuma olsun, bir yetişkinin yönlendirmesinin öneminin altını çizmektedir.
İster geleneksel basılı kitap olsun, ister dijital kitap olsun, bir yetişkinle birlikte gerçekleştirilecek okuma pek değerli bir etkinliktir. Pek çok farklı çalışma, küçük yaşlarda birlikte okuma yapan, özellikle de bir yetişkin eşliğinde okuma yapan çocukların daha etkili öğrendiğini göstermiştir[31]. Ancak e-kitaptan okurken, kullanılan cihazın özelliklerine değil, anlatıya odaklanan anlamlı bir diyalog kurmak pek önemlidir. Bu yaklaşımdaki amaç, e-kitabın teknik özelliklerinin etkileşimin önüne geçmesini ve çocuğun dikkatinin öyküyü anlamak için gerekli anlatı içeriğinden uzaklaştırmasını engellemektir[32] [33]. Yetişkinlerin, dijital zenginleştirmelerin okuma deneyimi üzerinde ne gibi etkilerinin olabileceğinin farkında olmaları önemlidir. Özellikle, iyi planlanmamış dijital kitaplardaki öğeler öğrenme fırsatı sunacakları yerde dikkati dağıtarak çocuğun anlatının içeriğinden kopmasına neden olabilir. Bu gibi riskler sosyal açıdan dezavantajlı konumdaki çocuklarda daha da belirgindir[34]; bu da, e-kitap kullanımında yetişkinin yönlendirici rolünün altını çizmektedir.
İçerik Türünün Yarattığı Etki
İçerik türünün çocukların kavrama ve sözcük edinimi üzerindeki rolü pedagojik açıdan temel öneme sahip bir konudur. Dijital kitap bağlamında O’Toole ile Kannas’ın[35] çalışması ister kurgu ister kurgudışı olsun, içerik türünün çocuğun içeriği anlamasını ve sözcük edinimini nasıl etkileyebileceğine ışık tutar. Sözcük dağarcığının zenginleşmesi açısından bakıldığında, özellikle sözcükleri ve yaygın olmayan cümleleri açıklamak için entegre edilmiş bir sözlükle donatılmış dijital kitapların basılı kitaplara kıyasla avantaj sunabildiğini görmek ilginçtir. Özellikle yeni kavramları tanıtmak amacıyla yazılmış kurgudışı kitaplar için epey faydalı bir özelliktir[36]. Dijital kitapların sunduğu tüm potansiyellere rağmen, şu anda mevcut birçok çocuk kitabı dijital teknolojinin sağladığı imkânları tam olarak kullanmamakta ve genellikle basılı kitapların geniş çeşitliliğine kıyasla daha düşük nitelikli içerikler sunmaktadır. Geleneksel kitaplar için belirlenen nitelik kriterleri, çevrimiçi mağazalarda sunulan popüler uygulamalarda ya da e-kitaplarda bir karşılık bulamıyor gibidir. Diğer bir sorun ise, İtalyancaya çevrilmiş metinlerin azlığıdır; bu durumda çocuklar ağırlıklı olarak yabancı dillerdeki içeriklere maruz kalmaktadırlar. Ayrıca uygulamaların topladığı kişisel veriler göz önünde bulundurulduğunda, reşit olmayan çocukların hakları ve gizlilikleri gibi önemli sorunlar da ortaya çıkmaktadır. Bu tablo, çocuklara yönelik dijital edebiyatın niteliğinin genel olarak iyileştirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.
Okuma Ortamının Önemi
İster evde aileyle birlikte olsun, ister okulda olsun, okuma ortamı dijital kitapların etkinliğini artırmada, metni anlamayı ve sözcük dağarcığı edinmeyi kolaylaştırmada önemli bir rol oynar. Ancak okul ortamında screen inferiority’inin etkisi daha belirgindir. Bu, genellikle tekil etkileşime göre planlanmış dijital kitap formatının grup etkinlerine uyarlanmasıyla ilgili zorluktan kaynaklanıyor olabilir. Böyle bir durumda dijital okumanın etkin olmasını sağlayabilmek için her çocuk tek bir bireysel okuma cihazı kullanmak zorundadır; ancak tüm okullar bu kaynağı sağlayamamaktadır. Uygun kaynaklara sınırlı erişim olduğundan birçok eğitim kurumu geniş ölçekli ve etkili bir dijital okuma deneyimini destekleyememektedir; bu da sınıf gibi grup ortamlarında dijital metinlerin etkinliğini azaltmaktadır. Tang[37], ev ortamında yapılan okumanın dijital kitapla etkileşimi ve kitaba ilgiyi artıran daha rahat ve konforlu bir ortamda gerçekleştiğini vurgulayarak okuma ortamının önemini belirtmiştir. Öte yandan, okulda yapılan okuma yeni kavramları tanıtmak ve etkin öğrenmeyi teşvik edebilecek yapılandırılmış ve çocuğun yönlendirildiği bir ortam sağlayabilir. Zorluklarına rağmen, e-kitap okuması daha deneyimli[38] bir bireyin yerini alarak aracılık eden bir rol üstlenebilir ve çocuğun gelişim düzeyi dikkate alındığında ister evde ister okulda olsun sözcük edinimini destekleyen bir okuma ortamı sunabilir.
Sonuç
Bu çalışmada, çocukların metni anlaması ve sözcük edinimi konularıyla ilgili olarak dijital kitapların yararlarını ve zorluklarını tartarak dijital kitap okuma temasını inceledik. Anlatıyla etkileşimi ve anlatının anlaşılmasını kolaylaştırabilecek dijital zenginleştirmeler içeren yüksek kalite standartlarını karşılamaları koşuluyla, iyi planlanan dijital kitapların, basılı kitaplara kıyasla belirgin avantajlar sunabileceklerini sonucuna ulaştık[39]. Dijital kitapların sunduğu öğrenimin etkili olabilmesi, özenli ve araştırmaya dayalı bir tasarıma sahip olmasına bağlıdır. Dijital kitabın sunabileceği tüm multimedya araçları ya da etkileşimler her zaman öğrenimi desteklemeyebilir; kimi öğeler dikkatin anlatından kaymasına neden olabilir. Dijital yayın projeleri tasarlanırken okurun yaşı, becerileri, ilgileri ve gereklilikleri göz önünde bulundurulmalıdır.
Basılı kitaptan dijital kitaba geçiş okuma deneyiminde köklü bir değişikliği temsil eder; dijital kitaplar, basılı kitapların başaramayacağı benzersiz bir etkileşim, katılım ve kişiselleştirme fırsatı sunar. Animasyonlar, sesler ve etkileşimler gibi multimedya özellikleri okuma deneyimini zenginleştirebilir, öğrenimi kolaylaştırabilir[40] ve genç okuyucuyu güdüleyebilir. Dijital zenginleştirmeler, sesli anlatı[41] gibi özellikler sayesinde özerklik sağlayarak yerleşik okuma alışkanlıklarına önemli değişiklikler getirebilir.
Uzun vadede, mevcut tasarımların ötesine geçip araştırma sonuçlarından çıkan fırsatları tam anlamıyla kullanarak dijital araçların sunduğu avantajlardan en iyi şekilde nasıl yararlanılabileceğine bakabiliriz. Araştırma sonuçları etkili bir tasarımın önemini, öğrenmeyi ve dikkati geliştirmeye yönelik dijital zenginleştirmeler sunulmasının önemini vurgularken, okurun metinden uzaklaşmasına yol açabilecek aşırı duyusal yüklenmeyi önlemek için etkileşimli işlevlerin ölçülü kullanılmasını tavsiye etmektedir. Bununla birlikte, çocuklar için dijital edebiyat ile okuma araçlarının niteliği ve erişilebilirliği yetişkinlerin dijital kitap kullanımını etkili bir şekilde yönlendirme yeteneğine bağlı olarak büyük ölçüde değişiklik gösterebilir. Bütün çocuklar yüksek nitelikli dijital içeriklerden ya da özenle tasarlanmış dijital kitaplardan faydalanamamaktadır. Sosyoekonomik olarak dezavantajlı ortamlardan gelen çocukların basılı kitaplara kıyasla dijital kitapları anlamada daha fazla zorluk yaşadıkları gözlenmiştir; bu durumun nedeni, dijital cihazlarla etkileşimin genellikle eğitici bir faaliyetten çok, eğlence ve dinlenme etkinliği olarak algılanması olabilir[42]. Dahası, tüm yetişkinler dijital kitap kullanımı sırasında çocuğu etkili bir biçimde destekleyebilmek için gerekli yeterliliğe sahip olmayabilir. Bu gibi etkenler dijital uçurum oluşmasına neden olduğundan, daha düşük imkânlara sahip çocukların daha az ilgi çeken, daha düşük nitelikli dijital okuma deneyimleri yaşaması söz konusudur. Böyle bir tablo karşısında, dijital metinlerin editoryal tasarımında kapsayıcı bir yaklaşım benimsemek, farklı sosyoekonomik ve kültürel gerçekliklere yanıt verebilmek kaçınılmazdır. Bakım veren yetişkinler için hedefe yönelik bir eğitim sürecinin hayata geçirilmesi gerekmektedir; aynı zamanda, dijital kitapların seçimi ve onlarla nasıl etkileşim kurulacağına ilişkin sürece eğitimcilerin ve ebeveynlerin etkin biçimde dâhil edilmesi büyük önem taşımaktadır.
Kaynakça
Julie Coiro. Toward a Multifaceted Heuristic of Digital Reading to Inform Assessment, Research,Practice, and Policy. «Reading Research Quarterly», 56 (2021), n. 1, s. 9-31
ELINET. Enhancing Digital Literacy Skills: Good Practices for Early and Primary Years Education. ElinetEuropean Literacy Policy Network, Research Report (Berlin, 2022), retrieved from: <https://elinet.pro/elinets-research-reports-areavailable>
Roxanne A. Etta – Heather L. Kirkorian. Children’s Learning from Interactive eBooks: Simple Irrelevant Features Are Not Necessarily Worse Than Relevant Ones. «Frontiers in psychology», 9 (2019), s. 2733-2733*.
May Irene Furenes – Natalia Kucirkova – Adriana G. Bus. A Comparison of Children’s Reading on PaperVersus Screen: A Meta-Analysis. «Review of educational research», 91 (2021), n. 4, s. 483-517*.
Gloria Yi-Ming Kao – Chin Chung Tsai – Chia-Yu Liu – Cheng-Han Yang. The Effects of High/low Interactive Electronic Storybooks on Elementary School Students’ Reading Motivation, Story Comprehension and Chromatics Concepts. «Computers and education», 100 (2016), s. 56–70*.
Ofra Korat – Tzlil Graister – Carmit Altman. Contribution of Reading an e-Book with a Dictionary to Word Learning: Comparison Between Kindergarteners with and Without SLI. «Journal of communication disorders» 79 (2019), s. 90-102*.
Natalia Kucirkova – Cecilie Evertsen-Stanghelle – Ingunn Studsrød – Ida Bruheim Jensen – Ingunn Størksen. Lessons for child–computer interaction studies following the research challenges during theCovid-19 pandemic. «International journal of child-computer interaction», 26 (2020), s. 100203.
Natalia Kucirkova – Karen Littleton – Teresa Cremin. Young Children’s Reading for Pleasure with Digital Books: Six Key Facets of Engagement. «Cambridge journal of education» 47 (2017), n. 1, s. 67–84.
Natalia Kucirkova. An Integrative Framework for Studying, Designing and Conceptualising Interactivity in Children’s Digital Books. «British educational research journal» 43 (2017), n. 6, s. 1168–1185*.
Sung Hee Lee. Learning Vocabulary through e-Book Reading of Young Children with Various Reading Abilities. «Reading & writing» 30 (2017), n. 7, s. 1595–1616*.
Tiziana Mascia – Juli-Anna Aerila. Exploring the Field of Digital Children’s Literature and Its Opportunities for Literacy Education. «Nuova Secondaria. Ricerca» 40 (2023), n. 9, s. 124-137.
Richard E. Mayer. Multimedia Learning. Cambridge: Cambridge University Press, 2009.
Kathryn J. O’Toole – Kathleen N. Kannass. Emergent Literacy in Print and Electronic Contexts: The Influence of Book Type, Narration Source, and Attention. «Journal of experimental child psychology»,173 (2018), s. 100–115*.
Stephanie M. Reich – Joanna C. Yau – Mark Warschauer. Tablet-Based Ebooks for Young Children: What Does the Research Say?. «Journal of developmental and behavioral pediatrics», 37 (2016), n. 7,s. 585-591*.
Anna Richter— Mary L. Courage. Comparing Electronic and Paper Storybooks for Preschoolers: Attention, Engagement, and Recall. «Journal of applied developmental psychology», 48 (2017), s.92–102*.
Marilena Savva— Steve Higgins— Nadin Beckmann. Meta-analysis Examining the Effects of Electronic Storybooks on Language and Literacy Outcomes for Children in Grades Pre-K to Grade 2. «Journal of Computer Assisted Learning», 38 (2022), n. 2, s. 526-564*.
Adina Shamir— Ofra Korat. Educational Electronic Books for Supporting Emergent Literacy of Kindergarteners At-Risk for Reading Difficulties-What Do We Know So Far?. «Computers in the schools» 32 (2015), n. 2, s. 105–121*.
Adina Shamir— Ora Segal-Drori— Ilana Goren. Educational Electronic Book Activity Supports Language Retention Among Children at Risk for Learning Disabilities. «Education and information technologies» 23 (2018), n. 3, 1231–1252*.
Daisy JH Smeets— Adriana G. Bus. The interactive animated e-book as a word learning device for kindergartners. «Applied Psycholinguistics», 36 (2015), n. 4, s. 899-920*.
Hannah Snyder. Literature Review as a Research Methodology: An Overview and Guidelines. «Journal of business research», 104 (2019), s. 333–339.
He Sun— Jieying Loh— Adam Charles Roberts. Motion and Sound in Animated Storybooks for Preschoolers’ Visual Attention and Mandarin Language Learning: An Eye-Tracking Study With Bilingual Children. «AERA open 5», (2019), n. 2, s. 233285841984843
Kai-Yu Tang. Paradigm Shifts in e-Book-Supported Learning: Evidence from the Web of Science Using a Co-Citation Network Analysis with an Education Focus (2010–2019). «Computers and education» 175(2021), s. 104323–*.
Lev Semenovi Vygotskij. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Cambridge (Mass.): Harvard University Press, 1978.
Lev Semenovi Vygotskij. Pensiero e linguaggio: ricerche psicologiche. Introduzione, traduzione e commento di Luciano Mecacci. Roma: Laterza, 1990.
Ying Xu — Joanna C. Yau— Stephanie M. Reich. Press, Swipe and Read: Do Interactive Features Facilitate Engagement and Learning Withe-Books?. «Journal of computer assisted learning» 37 (2021),n. 1, a. 212–225*.
Marcy Zipke. Preschoolers Explore Interactive Storybook Apps: The Effect on Word Recognition and Story Comprehension. «Education and information technologies» 22 (2017), n. 4, s. 1695-1712*.
İtalyancadan Türkçeye Çeviren: S. İpek Ortaer Montanari
Düzeltmen: Fatih İkiz
Kaynak Metin: Mascia, Tiziana (2023) “Nuove Dimensioni Della Lettura. Promuovere La Partecipazione E L’apprendimento Attivo Con La Letteratura Digitale Per L’infanzia”, DigItalia, Cilt: 2, s. 221-233.
Julie Coiro, Toward a Multifaceted Heuristic of Digital Reading to Inform Assessment, Research, Practice, and Policy, «Reading Research Quarterly», 56 (2021), n. 1, s. 9-31; ELINET, Enhancing Digital Literacy Skills: Good Practices for Early and Primary Years Education, Elinet European Literacy Policy Network, Research Report (Berlin,2022), alındığı sayfa: https://elinet.pro/elinets-research-reports-areavailable; Tiziana Mascia — Juli-Anna Aerila, Exploring the Field of Digital Children’s Literature and Its Opportunities for Literacy Education, «NuovaSecondaria», (2023), n. 9, s. 124-137. ↑
Natalia Kucirkova — Cecilie Evertsen-Stanghelle — Ingunn Studsrød — Ida Bruheim Jensen — Ingunn Størksen, Lessons for child–computer interaction studies following the research challenges during the Covid-19 pandemic, «International journal of child-computer interaction», 26 (2020), s. 100203. ↑
May Irene Furenes — Natalia Kucirkova — Adriana G. Bus, A Comparison of Children’s Reading on Paper Versus Screen: A Meta-Analysis, «Review of educational research», 91 (2021), n. 4, s. 483-517 ↑
Hannah Snyder, Literature Review as a Research Methodology: An Overview and Guidelines, «Journal of business research», 104 (2019), s. 333-339 ↑
Tiziana Mascia — Juli-Anna Aerila, Exploring the Field of Digital Children’s Literature and Its Opportunities for Literacy Education, cit., p. 124-137. ↑
Adını George Boole’den alan Boole cebiri, değişkenlerinin doğru/açık (genellikle 1 rakamıyla ifade edilir) ve yanlış/kapalı (genellikle 0 rakamıyla ifade edilir) olabildiği bir cebir alt koludur (ç.n.) ↑
Dijital zenginleştirmeden kasıt, dijital bir kitapta yer alan animasyon, ses, video, oyun, metinüstü bağlantılar ve okuma deneyimini açan başka etkileşimler gibi interaktif öğelerin ya da multimedya öğelerinin varlığıdır. Çocuklara yönelik bir dijital kitapta kitabın belirli unsurlarını öne çıkarmak için tasarlanmış hareketli illüstrasyonlar ya da metne gömülü oyunlar bulunabilir. Bu zenginleştirmelerden bazıları, sözcük tanımlarını veren metne entegre sözlüklerle karşılanmaktadır. ↑
Entegre sözlükler, okuyucunun okumakta olduğu metindeki sözcüğün tanımını doğrudan, hızlıca bulmasını sağlayan ve pek çok dijital kitapta yer alan özelliklerden biridir. Bilinmeyen sözcüğe sadece dokunulduğunda ya da üzerine tıklandığında sözcüğün tanımı açılır pencerede çıkmaktadır; tanıma ek olarak eş anlamlı diğer sözcükler ve farklı anlamlar da verilmektedir. Bazı yerleşik sözlükler sözcüğün nasıl telaffuz edileceği, kökeni ve cümlede kullanımının örneklenmesi gibi başka ek bilgiler de sağlayabilir. Eğitim açısından düşünüldüğünde yerleşik sözlükler çocukların sözcük dağarcıklarını geliştirmelerine yardımcı olabilecek faydalı araçlardır. ↑
May Irene Furenes — Natalia Kucirkova — Adriana G. Bus, A Comparison of Children’s Reading on Paper VersusScreen: A Meta-Analysis, cit., s. 483-517. ↑
Ibid. ↑
Meta-analizden elde edilen bazı veriler, ekran dezavantajı etkisini doğrulamaktadır; bu terim, ekrandan okunan bilgilerin kâğıttan okunanlara kıyasla daha düşük düzeyde anlaşılıp hatırlandığını ifade eder. ↑
Ibid. ↑
Kai-Yu Tang, Paradigm Shifts in e-Book-Supported Learning: Evidence from the Web of Science Using a Co-CitationNetwork Analysis with an Education Focus (2010–2019), «Computers and education», 175, (2021), s. 104323-; Kathryn J. O’Toole — Kathleen N. Kannass, Emergent Literacy in Print and Electronic Contexts: The Influence of Book Type, Narration Source, and Attention, «Journal of experimental child psychology», 173 (2018), s. 100–115. ↑
Sung Hee Lee, Learning Vocabulary through e-Book Reading of Young Children with Various Reading Abilities,«Reading & writing», 30 (2017), n. 7, s. 1595-1616; Ofra Korat — Tzlil Graister — Carmit Altman, Contribution ofReading an e-Book with a Dictionary to Word Learning: Comparison Between Kindergarteners with and Without SLI, «Journal of communication disorders», 79 (2019), s. 90-102; Daisy JH Smeets — Adriana G. Bus, The interactive animated e-book as a word learning device for kindergartners, «Applied Psycholinguistics», 36 (2015), n. 4,s. 899-920. ↑
Ofra Korat — Tzlil Graister — Carmit Altman, Contribution of Reading an e-Book with a Dictionary to WordLearning: Comparison Between Kindergarteners with and Without SLI, cit. s. 90-102. ↑
Gloria Yi-Ming Kao — ChinChung Tsai — Chia-Yu Liu — Cheng-Han Yang, The Effects of High/low Interactive Electronic Storybooks on Elementary School Students’ Reading Motivation, Story Comprehension and Chromatics Concepts, «Computers and education», 100 (2016), s. 56–70; Stephanie M. Reich — Joanna C. Yau — Mark Warschauer, Tablet-Based Ebooks for Young Children: What Does the Research Say?, «Journal of developmental and behavioral pediatrics», 37 (2016), n. 7, s. 585-591. ↑
Gloria Yi-Ming Kao — ChinChung Tsai — Chia-Yu Liu — Cheng-Han Yang, The Effects of High/low InteractiveElectronic Storybooks on Elementary School Students’ Reading Motivation, Story Comprehension and Chromatics Concepts, cit., s. 56–70; Stephanie M. Reich — Joanna C. Yau — Mark Warschauer, Tablet-Based Ebooks forYoung Children: What Does the Research Say?, cit., s. 585-591. ↑
Ying Xu — Joanna C. Yau — Stephanie M. Reich, Press, Swipe and Read: Do Interactive Features Facilitate Engagement and Learning With e-Books?, «Journal of computer assisted learning», 37 (2021), n. 1, s. 212–225. ↑
Anna Richter — Mary L. Courage, Comparing Electronic and Paper Storybooks for Preschoolers: Attention,Engagement, and Recall, «Journal of applied developmental psychology», 48 (2017), s. 92–10. ↑
Marilena Savva — Steve Higgins — Nadin Beckmann, Meta-analysis Examining the Effects of Electronic Storybooks on Language and Literacy Outcomes for Children in Grades Pre-K to Grade 2, «Journal of ComputerAssisted Learning», 38 (2022), n. 2, s. 526-564. ↑
Ibid. ↑
Stephanie M. Reich — Joanna C. Yau — Mark Warschauer, Tablet-Based Ebooks for Young Children: What Doesthe Research Say?, cit., s. 585-591; Anna Richter — Mary L. Courage. Comparing Electronic and Paper Storybooks for Preschoolers: Attention, Engagement, and Recall, cit, s. 92–102. ↑
He Sun — Jieying Loh — Adam Charles Roberts, Motion and Sound in Animated Storybooks for Preschoolers’ Visual Attention and Mandarin Language Learning: An Eye-Tracking Study With Bilingual Children, «AERA open5», (2019), n. 2, s. 233285841984843-; Natalia Kucirkova, An Integrative Framework for Studying, Designing and Conceptualising Interactivity in Children’s Digital Books, «British educational research journal», 43 (2017), n. 6, s.1168–1185; Marcy Zipke, Preschoolers Explore Interactive Storybook Apps: The Effect on Word Recognition and Story Comprehension, «Education and information technologies», 22 (2017), n. 4, s. 1695–1712. ↑
Roxanne A. Etta — Heather L. Kirkorian, Children’s Learning from Interactive eBooks: Simple Irrelevant FeaturesAre Not Necessarily Worse Than Relevant Ones, «Frontiers in psychology», 9 (2019), s. 2733-2733. ↑
Ibid. ↑
Richard E. Mayer, Multimedia Learning, Cambridge: Cambridge University Press, 2009. ↑
Adina Shamir — Ofra Korat, Educational Electronic Books for Supporting Emergent Literacy of Kindergarteners At-Risk for Reading Difficulties-What Do We Know So Far?, «Computers in the schools», 32 (2015), n. 2, s.105–121. ↑
May Irene Furenes — Natalia Kucirkova — Adriana G. Bus, A Comparison of Children’s Reading on Paper VersusScreen: A Meta-Analysis, cit., s. 483-517. ↑
Kai-Yu Tang, Paradigm Shifts in e-Book-Supported Learning: Evidence from the Web of Science Using a Co-Citation Network Analysis with an Education Focus (2010–2019), cit., s. 104323-; Kathryn J. O’Toole — Kathleen N.Kannass, Emergent Literacy in Print and Electronic Contexts: The Influence of Book Type, Narration Source, and Attention, cit., s. 100–115; Gloria Yi-Ming Kao — ChinChung Tsai — Chia-Yu Liu — Cheng-Han Yang, The Effects of High/low Interactive Electronic Storybooks on Elementary School Students’ Reading Motivation, Story Comprehension and Chromatics Concepts, cit., s. 56–70; Sung Hee Lee, Learning Vocabulary through e-Book Reading of Young Children with Various Reading Abilities, cit., s. 1595-1616; Stephanie M. Reich — Joanna C. Yau— Mark Warschauer, Tablet-Based Ebooks for Young Children: What Does the Research Say?, cit., s. 585-591;Marilena Savva — Steve Higgins — Nadin Beckmann, Meta-analysis Examining the Effects of Electronic Storybooks on Language and Literacy Outcomes for Children in Grades Pre-K to Grade 2, «Journal of ComputerAssisted Learning», 38 (2022), n. 2, s. 526-564. ↑
Lev Semenovi Vygotskij, Pensiero e linguaggio: ricerche psicologiche, Introduzione, traduzione e commento di L. Mecacci, Roma: Laterza, 1990; Lev Semenovi Vygotskij, Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes, Cambridge (Mass.): Harvard University Press, 1978. ↑
Stephanie M. Reich — Joanna C. Yau — Mark Warschauer, Tablet-Based Ebooks for Young Children: What Doesthe Research Say?, cit., s. 585-591. ↑
Ibid. ↑
Anna Richter — Mary L. Courage, Comparing Electronic and Paper Storybooks for Preschoolers: Attention,Engagement, and Recall, cit, s. 92–102. ↑
Ibid; Natalia Kucirkova, An Integrative Framework for Studying, Designing and Conceptualising Interactivity in Children’s Digital Books, cit, s. 1168–1185. ↑
Kathryn J. O’Toole — Kathleen N. Kannass, Emergent Literacy in Print and Electronic Contexts: The Influence of Book Type, Narration Source, and Attention, cit., s. 100–115. ↑
Kai-Yu Tang, Paradigm Shifts in e-Book-Supported Learning: Evidence from the Web of Science Using a Co-Citation Network Analysis with an Education Focus (2010–2019), cit., s. 104323. ↑
Kai-Yu Tang, Paradigm Shifts in e-Book-Supported Learning: Evidence from the Web of Science Using a Co-Citation Network Analysis with an Education Focus (2010–2019), cit., s. 104323. ↑
Ofra Korat — Tzlil Graister — Carmit Altman, Contribution of Reading an e-Book with a Dictionary to Word Learning: Comparison Between Kindergarteners with and Without SLI, cit. p. 90-102. ↑
Roxanne A. Etta — Heather L. Kirkorian, Children’s Learning from Interactive eBooks: Simple Irrelevant Features Are Not Necessarily Worse Than Relevant Ones, cit., s. 2733-2733. ↑
Natalia Kucirkova — Karen Littleton — Teresa Cremin, Young Children’s Reading for Pleasure with Digital Books:Six Key Facets of Engagement, «Cambridge journal of education», 47, (2017), n. 1, s. 67-84. ↑
Adina Shamir — Ora Segal-Drori — Ilana Goren, Educational Electronic Book Activity Supports Language Retention Among Children at Risk for Learning Disabilities, «Education and information technologies», 23 (2018),n. 3, s. 1231-1252. ↑
May Irene Furenes — Natalia Kucirkova — Adriana G. Bus, A Comparison of Children’s Reading on Paper VersusScreen: A Meta-Analysis, cit., s.483-517. ↑
