Başlıklı Kitap Üzerine Düşünceler
Petek Halman Kara
Dumanla haberleştiğimiz tarih öncesi dönemlerden, uzaya saniyeler içinde ileti gönderebildiğimiz günümüze dek insanlar için her çağda haberleşme önemli bir ihtiyaç olmuştur. Sevdiğimiz birinden haber almak için haftalarca mektup beklediğimiz ya da pek çok insanla birlikte bir radyonun etrafında toplanıp ortak bir merak ve heyecanla önemli bir toplumsal mesele hakkında bilgi edinme deneyimini paylaştığımız eski zamanlardan bugüne çok şeyin değiştiğini görüyoruz. Artık her yaştan insan, sahip olduğu elektronik cihazlar sayesinde anında dilediği habere ulaşabiliyor. Bu hızlanma, bekleme, gecikme ve belirsizlik gibi duyguların haber deneyiminden çekilmesine yol açmakla birlikte, haberi yalnızca bir bilgi olmanın ötesine taşıyarak kesintisiz bir akışın parçası hâline getirmiştir.
Haberleşmenin kolaylaşması, iletişimin hem bireysel hem de toplumsal düzeyde dönüşümünü de beraberinde getirmiştir. Günümüzde bir haber, kimi zaman bir kişi ya da kurum tarafından -içeriği denetleyen otoritelerin değerlendirmelerinden sıyrılarak- anlık, hızlı ve sürekli bir biçimde paylaşılabilmektedir. Telefon, bilgisayar ve tablet gibi iletişim araçlarının giderek daha erken yaşlarda kullanılmaya başlanmasıyla birlikte, güvenli çocuk odalarında dış dünyayı içeriye taşıyan dijital bir portal açılmıştır. Oyuncakların, mobilyaların ve hatta kumaşların bile titizlikle seçildiği bu odalarda yer alan, zaman zaman ebeveynlerde tekinsizlik duygusu uyandıran bu cihazların varlığı, farklı disiplinlerden araştırmacıların da önemli ilgi alanlarından biri haline gelmiştir.
Elbette medyanın çocuklar ve gençler için eğitici, düşündürücü ve farkındalık kazandıran pek çok içeriği vardır. Hatta yeni dünyaya uyum sağlamak için bu içeriklerle belirli ölçülerde ve aile ortamında karşılaşmak, bağımsız kullanıma hazırlanırken, daha güvenli ve yumuşak bir geçiş sağlayabilmektedir. Öte yandan ebeveynler için, çocuklarının yalnız kaldıklarında bu cihazlarla nasıl ilişki kurdukları ve dijital dünyada nelerle karşılaştıkları önemli bir merak konusudur. Bu özel dünyanın içine ne ölçüde dahil olunması gerektiği tartışmalı bir konu olmakla birlikte, tüm yetişkinlerin duyarlılıkla üzerinde düşünmesi gereken temel soru şudur: “Haberler çocuğumu korkuttuğunda, bu durumu nasıl ele almalıyım?”
Akla ilk gelen ancak çoğu zaman riskli olan yaklaşım, çocukları medyadan tamamen uzaklaştırma girişimidir. Oysa çocuklar genellikle ebeveyn müdahalesini sınırlayıcı bulmakta ve bu tür kısıtlayıcı tutumlar zaman zaman farklı ilişkisel sorunlara da zemin hazırlar. Bu nedenle, olumsuz medya deneyimleri yaşandığında ya da daha da önemlisi henüz yaşanmadan, çocuk ve gençlerin medya kullanımı konusunda bilinçlendirilmesi, kriz durumlarının daha az çatışmayla yönetilmesine katkı sağlayabilir. Tam da bu noktada yepyeni ve önemli bir soru daha ortaya çıkar: “Çocuklarımızı medya okuryazarlığı konusunda nasıl bilinçlendirebiliriz?”
Öncelikle kavramı kısaca şöyle tanımlayabiliriz: Medya okuryazarlığı, ihtiyaç duyulan bilgiye radyo, televizyon, gazete ve sosyal medya gibi kaynaklardan nasıl erişilebileceğini bilme, erişilen bilginin niteliğini değerlendirebilme ve bu bilgileri sentezleyebilme becerisidir. Ancak bunun ötesinde, çocuğun bilgiyle kurduğu ilişkinin niteliği de en az erişim kadar belirleyicidir.
Çok küçük yaşlardan itibaren medya kanallarında karşılaştığı haberleri nasıl karşılayacağını, bu bilgilerin ne kadarını içselleştirip ne kadarına sınır koyacağını deneyimlemeye başlayan çocuklar, zaman içinde haberleri bir araç olarak kullanarak toplumsal yaşam içinde özgün bir bakış açısı geliştirmeyi öğrenebilirler. En önemlisi, korkutucu haberlerle karşılaştıklarında neyi “korunması gereken bir tehdit”, neyi ise “anlamlandırılması gereken bir deneyim” olarak görebileceklerini keşfetmeleridir. Bu nedenle, çocukların haberlerle kurdukları ilişkiyi destekleyen ve medya okuryazarlığı becerilerini geliştirmeyi hedefleyen kaynakların ayrı bir önem kazandığını öne sürebiliriz.
Haberler Seni Korkuttuğunda Ne Yapabilirsin?, medya üzerine düşündüğümüz ikircikli soruları ele almak ve bu sorular üzerine düşünsel bir egzersiz alanı açmak için önemli bir kitap olarak karşımıza çıkıyor. Okuyan Us tarafından yayımlanan, Dr. Jacqueline B. Toner ‘in kaleme aldığı, Janet McDonnell’in resimlediği ve Amerikan Psikoloji Derneği onaylı kitaplardan oluşan Psikolojik Hikayeler Serisi’nin içinde yer alan bu önemli kaynak, çocukların karşılaştıkları olumsuz haberleri anlamlandırabilmelerine ve medya okuryazarlığı konusunda temel beceriler geliştirebilmelerine yardımcı olmayı amaçlıyor. Kavranması güç, ancak günümüz yaşamının kaçınılmaz bir parçası hâline gelen korkutucu, üzücü ve hatta şok edici haberler karşısında çocukların nasıl bir ilişki kurabilecekleri üzerine hepimizi düşünmeye davet ediyor. Haberleri yalnızca “doğru” ya da “yanlış” ekseninde değerlendirmeyi değil, onların duygusal etkilerini de fark etmeyi teşvik ederek çocukların dünyayı tüm karmaşıklığına rağmen anlamlandırılabilir bir yer olarak deneyimlemelerine alan açıyor.
Kitabın bölümleri incelendiğinde, okurun haber kavramıyla en temel düzeyde tanışmasından başlayarak bilgi kaynaklarını sorgulama, farklı bakış açılarını değerlendirme ve zorlayıcı olaylar karşısında güven duygusunu koruma gibi daha karmaşık becerilere doğru ilerleyen kademeli bir öğrenme yolculuğu sunduğu görülüyor. Haberin ne olduğu, bakış açısının haberleri nasıl şekillendirdiği, bilgi kaynaklarının nasıl değerlendirilebileceği ve gerçeklikle kurulan ilişkinin nasıl korunabileceği gibi temalar, çocukların gelişim düzeyleri gözetilerek ele alınıyor. Kitap boyunca yer verilen etkinlikler ve uygulamalar ise içeriği bilgilendirici bir metin olmanın ötesine taşıyarak bir uygulama alanına dönüştürüyor. Böylece çocuklar yalnızca haberler hakkında bilgi edinmekle kalmıyor, aynı zamanda düşünerek, sorgulayarak ve deneyimleyerek öğrendiklerini günlük yaşamlarına taşıma fırsatı buluyorlar.
Toner, çocukların haberlerle kurdukları ilişkiyi desteklemek isteyen yetişkinler için dikkat çekici hatırlatmalarda bulunuyor ve çocukların zorlayıcı haberlerle karşılaştıkları anlarda şu noktalara dikkat edilmesini öneriyor:
• Haberlerin çocuğa nasıl ve ne yoğunlukta ulaştığına dikkat etmek
• Açıklamaların çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine göre yapılması
• Çocuğun olayı nasıl yorumladığını anlamaya çalışmak
• Açıklamalarda gerçekçi ama güven veren bir dil kullanmak
• Güvenilir bilgi kaynaklarını birlikte gözden geçirmek
• Haberlerin abartılı sunulabileceğini çocuğa anlatmak
• Çocuğun kendini güvende hissetmesini desteklemek
• Günlük rutinleri mümkün olduğunca sürdürmek
Tüm bu özellikleriyle Haberler Seni Korkuttuğunda Ne Yapabilirsin?, çocukları ve gençleri haberlerden uzak tutmayı değil; onların haberlerle, duygularıyla ve içinde yaşadıkları dünyayla daha bilinçli bir ilişki kurmalarını desteklemeyi amaçlıyor. Yalnızca çocuklar için değil, onlara eşlik eden yetişkinlere de seslenerek medya okuryazarlığını teknik bir becerinin ötesine taşıyor.
Özellikle 7–13 yaş arası çocuklar için hazırlanan kitap, kısa açıklamalar ve etkileşimli egzersizlerle örülmüş yapısı sayesinde korkutucu haberler karşısında ortaya çıkan duyguları tanıma ve düzenleme becerisini destekliyor. Çocuklara kendi gözlemlerini not edebilecekleri alanlar açarak onları pasif bir okur olmaktan çıkarıp aktif bir “okur-araştırmacı” konumuna davet ediyor. Medya kullanımına ilişkin temel kavramları anlaşılır bir dille ele alırken, haberlerin sunuluş biçiminin izleyiciler üzerindeki etkisine de dikkat çekiyor. Böylece çocukların yalnızca bilgi edinmelerine değil, edindikleri bilgileri sorgulamalarına, duygusal tepkilerini anlamlandırmalarına ve zorlayıcı haberlerle baş etme yolları geliştirmelerine de katkı sunuyor (Kirkus Reviews, 2021).
Sonsöz olarak, her gün yoğun bir medya akışıyla karşılaştığımız bir çağda yalnızca çocukların ve gençlerin değil, belki biz yetişkinlerin de yaşama ve oradan içimize doğru akan bilgilere biraz daha gözlemleyen bir yerden bakabilmeye ihtiyacımız var. Her karşılaştığımız içerikle özdeşleşmeden, onu anlamaya ve değerlendirmeye çalışmak giderek daha önemli bir beceri hâline geliyor. İşte bu nedenle, bu tür kitaplar yalnızca çocuklar için değil, hepimiz için değerli birer rehbere dönüşüyor. Medyayı vahşi bir orman ya da uçsuz bucaksız bir okyanus gibi düşünürsek, bu kaynaklar da yönümüzü bulmamıza yardımcı olan birer pusula işlevi görüyor. Böylece karşılaştığımız zorluklara rağmen kaybolmadan yolumuza devam edebilmek biraz daha mümkün hâle geliyor.
REFERANSLAR
Toner, J. B. (2024). Haberler seni korkuttuğunda ne yapabilirsin? Okuyan Us Yayınları.
Kirkus Reviews. (2021). What to Do When the News Scares You: A Kid’s Guide to Understanding Current Events. https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/jacqueline-b-toner/what-do-when-news-scares-you/
KÜNYE
Genel Yayın Yönetmeni: Cem Mumcu
Yayın Yönetmeni: Meltem Türkeri
Yayın Koordinatörü: Melike Aydın
İngilizceden Çeviren: Duygu Bolut
Editör: Psk. Dr. Petek Halman Kara
Redaksiyon: Aslı Genç
Grafik Uyarlama: Deniz Dalkıran
