Asalet Erten
Kardeşlik ilişkisi insan hayatında en önemli ilişkilerden birisidir. Bu ilişki karşılıklı sevgiyi olduğu kadar kıskançlığı da içerir. Olumlu ve olumsuz yönleri vardır. Olumsuz olunca duygusal ve fiziksel zarar ortaya çıkabilir. Bu da kıskançlığın göstergesidir. Bu durum içinde öfke ve mutsuzluk barındırır. Bazen kıskançlık az miktarda ise faydalı ve sağlıklı olabilir ama miktar fazla ise olumsuz koşullar ortaya çıkabilir. İlgili kardeş, küçük kardeşine zarar verebilir, uykusuzluk çekebilir, basit şeyler için ağlayabilir ya da bağırabilir.
Aslında kıskançlık doğal ve evrensel bir duygudur. Sargın’a (2015) göre ‘sevginin ya da sevilen bir kişinin paylaşılmasına katlanamama hali olarak tanımlanabilir’. Bu nedenle, kardeşler arasında görülmesi olağandır. Kardeş kıskançlığı; davranışların, içsel duyguların ve bilişsel değerlendirmelerin kalıplaşmış bir tepkisini temsil eder. Örneğin, bir çocuk yeni doğan kardeşini kendisine tehdit olarak algılayabilir ya da çocuk kardeşi doğduktan sonra annesini artık ulaşılmaz bir varlık olarak görebilir. Tüm bu düşünceler, çocukta üzüntü ve kıskançlık duygusunu oluşturabilir (Volling, vd., 2014). Genel kanı, büyük çocuğun küçük çocuğu kıskandığı şeklindedir. Fakat bunun tam tersi de olabilmektedir. Küçük çocuğun abisini ya da ablasını kıskandığı durumlar da görülebilmektedir (Şipal, vd., 2012).
Bağlanma kuramı açısından incelendiğinde Bowes (2014) büyük çocukların kardeşlerini annelerinin kucaklarında görmesinin bağlanma davranışını tetiklediğine vurgu yapmıştır. Büyük çocuğun kıskançlık uyandıran durumlarda bakım verene yaklaşmak ve dokunmak istemesi bu bağlanma davranışının yansımasıdır (Volling, vd., 2023). Bağlanma davranışı ile çocuk eşitlik istemektedir. Bu nedenle, anne ya da bakım veren kişiye de kıskançlık duyulabilir. Bu demektir ki sadece kıskanılan kardeş değil büyük kişi de kıskanılmış olur.
Çocuğun ailedeki doğum sırası kişiliğini de etkiler. Bir başka deyişle, büyük kardeş olarak küçük kardeşin doğumuyla ilginin ona kayması daha önce birincil olan büyük kardeşin kendisine verilen ilgi ve sevginin azaldığına inanması ve algılaması onu çok üzer çünkü kendini yalnız ve güvensiz hisseder.
Kardeş kıskançlığı ergenlikten çok okul öncesi dönemde en çok 3 – 6 yaş arasında görülür. Büyük kardeş, yeni doğan kardeşini rakip olarak algılar ve kıskançlık başlar. Bakırcıoğlu’na (2011) göre çocuk parmak emme, altını ıslatma, tırnak yeme, kekeleme, uyku problemleri, istenç dışı davranışlar sergileyebilir. Ayrıca kıskançlık sergileyen çocuk bu durumu saldırganlık, huzursuzluk, şımarıklık, oyuncaklarını paylaşmama ya da anne babadan ayrılamama gibi şekillerde de gösterebilir.
Öte yanda, anne babaların davranışları da yanlı olmamalıdır. Örneğin, anne baba bir kardeşe diğerinden fazla ilgi göstermek ve cinsiyet ayrımı yapmak gibi davranışlarda bulunursa bir tercih yapmış olmaktadır. Bu durumda, eşitlik ilkesi bozulmuş olur ve kıyas yapma ortaya çıkar. Küçük kardeş dünyaya geldikten sonra büyük kardeşi ihmal etme, ona az zaman ayırma kardeş kıskançlığını tetikleyebilir. Bu nedenle, kardeşlere eşit davranma, ayrım yapmama kardeş kıskançlığını azaltıp ortadan kaldırabilir. Bu demektir ki anne baba davranışları son derece önemli ve yaraları sarıcıdır.
Küçük kardeş doğmadan önce anne babanın büyük kardeşe bir kardeşi olacağını anlatmak ve onun bu durumu anlaması ve kabullenmesi için çaba göstermesi gereklidir. Yeni bir kardeşin doğacağını saklamak baştan bu durumda kıskançlığı arttırmakta ve bunu hisseden kardeş ise güvensizlik duymaktadır. Ayrıca bebek dünyaya geldiğinde de onu kardeşinin yanında aşırı sevmekten vazgeçilmelidir. Farkına varılmayan ve üstünde durulmayan kardeş kıskançlığı erken dönemde öfke duygusuna yol açabilir. Bu da çocuğun erken yaşlarda kişiliğini etkileyip yetişkinlik döneminde sıkıntı çekmesine neden olabilir.
Okul öncesi çocuklar okuma yazma bilmedikleri için onlara resimli çocuk kitapları yardımcı olup dünyalarına ışık tutabilir. Bu kitaplar hayal güçlerini ve sözcük hazinelerini genişleterek dil becerilerine katkı sağlarlar. Bu tür kitaplar kurgu dışı olduğu kadar kurgu ile de hayat ile ilgili deneyimleri anlatırlar. Bu bağlamda, Yuvacı ve Ceylan’a (2024) göre bu kitaplar özel kitaplar olup ani yaşam olaylarından etkilenen çocukların ruhsal dengelerine yeniden kavuşmalarında bu kitapları kullanmak ‘bibliyoterapi’ olarak adlandırılmaktadır. Bu tür kitaplar çocukların sosyal- duygusal gelişimlerine katkıda bulunmaktadır.
Kitaplardaki kahramanların deneyimleri ve başlarından geçenler onların kendi durumlarını anlamalarını kolaylaştırır. Kendisine kitap okunan çocuk anne babasıyla hem kitabı hem de kitaptaki karakterin durumunu paylaşır. Bu nedenle kitaplar anne baba tarafından titizlikle seçilmeli, kullanılan dil anlaşılır olmalı, görseller de çocuğun kafasını karıştırmamalıdır. Çocuğun kitaptaki karakterle özdeşleşmesi de ona destek sağlayacaktır. Yazıların az görsellerin çok olduğu kitapları çocuklar daha iyi kavrar. Ayrıca kitabın kapağı da ilgi çekici olmalı, elde kolay tutulmalı, görseller canlı renklerde, yazı puntoları da iri olmalıdır. Kitabın mesajı ise empati duygusu ve karşılıklı sevgiyi yaratabilmesi olmalıdır.
Bu yazının odağında kardeş kıskançlığını konu edinen aynı yazarlara ait iki resimli kitap ele alınmıştır. Birincisi Timaş Yayınlarından çıkan ‘Küçük Kardeş İstemiyorum!’ (Uffa Una Fratellino!) İtalyancadan çeviren Feza Özemre. Diğeri ise Minika Kitaptan çıkan ‘Nereden Çıktı Bu Kardeş!’ (Uffa Una Sorellina) İtalyancadan çeviren Bahar Ulukan. Kitapların yazarları Alberto Pellai ve Barbara Tamborini, resimleyen ise Elisa Paganelli’dir.
Alberto Pellai gelişim çağı doktoru ve psikoterapistidir. Milano Üniversitesi Biyomedikal Bilimler Bölümünde araştırmacı olarak gelişim çağı önlemleri üzerine çalışmaktadır. 2004 yılında Sağlık Bakanlığı tarafından Kamu Sağlığı Gümüş Madalyasına layık görülmüştür. Annelere, babalara, öğretmenlere, ergenlik çağındaki genç yetişkinlere ve çocuklara yönelik pek çok kitap yazmıştır. Barbara Tamborini ise çocuk psikoloğu, pedagog ve yazardır. Çeşitli okullarda öğretmenler ve anne babalar için atölyeler düzenlemektedir. Alberto Pellai ile anne babalara yönelik kitaplar yazmıştır. Dört çocuk annesidir (2022:39, 2025:39). Elisa Paganelli’ye ait bilgi bulunamamıştır.
‘Küçük Kardeş İstemiyorum’ başlıklı resimli kitapta kardeş kıskançlığı detaylı bir şekilde anlatılır. Karakterin adı yoktur ve kardeşe de kardeş adı konmuştur. Kitabın ilk cümlesi ‘küçük kardeş sonunda eve gelmiştir’ diye başlar. Sanki bir kartopu ya da lokumdur. Ona iyi davranılması istenir. Ama büyük kardeşe göre küçük kardeş sürekli ağlamakta ve babasına yapışık yaşadığı için hiçbir şeyi becerememektedir. Anne ve baba ‘bunlar geçecek ve iki yıl sonra o da her şeyi yapabilecek’ derler. Oysa büyük kardeş oynayabileceği bir kardeş istemektedir. Bu küçük kardeş sadece ellerini çırpmaktadır ve bütün gün uyumaktadır. Keşke annesi onu karnından çıkarmasaydı daha iyi olurdu ve o zaman babası da onu top oynamaya götürürdü. Bunun üzerine annesi ‘haklısın, ben hep onunla ilgileniyorum sanki ondan başkası burada yaşamıyor gibi. Ama hatırlıyorsun sen de doğduğunda tıpkı kardeşin gibiydin. O zaman ben de sadece seninle ilgileniyordum. Kardeşin için şimdi ne yapıyorsak aynısını senin için de yaptık’ der. Bunları duyan büyük kardeş fotoğraflarına bakarak ben de ‘nasıl küçükmüşüm; minicik eller, tombik ayaklar. Öyleyse küçük bir kardeşim var, mutluyum. Ben artık ağabey oldum’ der.
‘Nereden Çıktı Bu Kardeş’ başlıklı resimli kitaba gelince; bu kitapta da kardeş kıskançlığı anlatılmaktadır. Karakterin adı burada da yoktur. Ve kardeşe de kardeş adı konmuştur. Büyük kardeşe göre annesinin karnı balon gibidir. Babası ise annesine tatlı sözler söyleyip üzerine titrer ve ona çiçekler alır. Bunlar güzel geçirilen günlerdir ve mutludurlar. Ama büyük kardeş hayatının değişeceğini nereden bilebilir. Şimdilerde hem annesi hem de babası hep yorgunlar, uykusuzlar ve endişeliler. Evde huzur kalmamıştır. Bir gün hiç beklenmedik bir zamanda aile genişler. Bir kız kardeş aileye katılır. Büyük kardeşe göre küçük kız ağı olmayan bacaksız bir örümcek gibidir ve sürekli ağlamaktadır. Anne baba mutludur ama o birazcık öfkelidir. Kız kardeşe ninniler söylenir ve ona yıldız muamelesi yapılır sanki. Oysa kendisi, evde kız kardeşten önce vardı. İlk doğan kendisi idi. Küçük kız annesini çok yoruyor, ağlayıp bağırdığında da annesi onu beraberinde yatağına götürüyordu. Teyzesi bir gün ona ‘büyümüşsün, küçük adam olmuşsun’ dedi. Ama o bu duruma öfkelenmiş ve kaçıp gitmek istemişti. Aslında küçük olmak istiyordu. Karınca bile olmaya razıydı. O zaman onu hiç kimse saklandığı yerde bile bulamazdı. Bir de kız kardeşinin emziğini ve beyaz ayıcığını bile çalmayı düşünüyordu. O zaman kardeşi avazı çıktığı kadar ağlayacak ve bütün şehir onu duyacaktı. Aklından bu kötü düşünceleri geçirirken annesi bütün bu hissettiklerini hissetmiş gibi yanına gelip saçlarını okşadı, kollarına alıp sımsıkı göğsüne bastırdı. İşte o an annesinin kalbinin sesini duydu ve kendisini ona bıraktı. Çok mutlu olmuştu. Sonra babası geldi ve ‘nerede benim özel, biricik, değerli, pırlanta kalpli, harika ötesi çocuğum?’ diye sordu. Daha sonra babası onu güçlü kollarıyla uçak gibi uçurdu. Derken annesi, babası ve o çember olup birbirlerine sarıldılar ama kız kardeşin ağlamaya başlamasıyla annesi ona süt vermek için terliklerini sürüyerek gitti. Bunun üzerine, babası ‘biz erkekler birlikte zaman geçirelim’ dedi ve halının üstünde kahkahalarla güreştiler. Artık kız kardeşine alışmaya başlayacaktı. Kendisinin de büyümeye acelesi yoktu ama tek isteği kendisine bol bol sevgi verilmesi ve ona sımsıkı sarılmaları idi.
Bu iki resimli kitaptaki büyük kardeşlerin davranışı yazının başında bahsedilenlere çok uygundur. 3 – 6 yaş çocukların bunları sergilemesi normaldir. Ancak aşırı dozda olursa bir çocuğa nasıl yardım edileceğine ilişkin kitaptaki hikâye bittikten sonra arka kısma çocuğun yaşadığı zorlukları aşmak için bir tavsiyeler bölümü konmuştur. Uzman psikoloğa gitmek istemeyen anne babalar için bu sayfalar çok aydınlatıcı ve yol gösterici bir rehber niteliğindedir. Bu noktalar şöyle sıralanabilir:
Erkek ya da kız kardeşin geliş sürecini kolay atlatması için çocuğa nasıl yardım edilmeli?
Mücadelenin evreleri
Ufaklığı yeni bebeğin gelişine hazırlamak
Çocuğa yeni bebeğin bakımında rol vermek
Olabildiğince adil ve eşit davranmayı garantilemek
Büyük çocuğun güven ihtiyacını karşılamak
Yapılmaması gerekenler
Etkinlikler ve pratik öneriler (2022, 27 – 38) (2025, 27 – 38).
Her iki kitap da aynı yazarlara ait olduğu için bu tavsiye sayfaları da aynıdır. Her iki kitap da çocuğa görelik ilkesi düşünülerek kaleme alınmış ve çocuğun duygu dünyasını yansıtan pozitif bir bakış açısı sergilenmiştir. Hem resimli kitap hem de bibliyoterapi olarak değerlendirilebilecek bu kitaplar, anne babalara çok yararlı ve kardeş kıskançlığını yaşayan kardeşlerin sorunlarını çözmek için yardımcı bir kaynak olarak her evin kütüphanesinde bulunması yararlı olan kitaplardan sayılabilir.
Kaynakça
Bakırcıoğlu, R (2011) Çocuk ve Ergenlerde Ruh Sağlığı (4. Baskı) Anı Yayıncılık.
Bowes, L., vd. (2014) ‘Sibling Bullying and Risk of Depression, Anxiety and Self – Harm : A Prospective Cohort Study’ Pediatrics 134 (4), 1032- 1039.
Pellai, A ve Tamborini, B (2022) Küçük Kardeş İstemiyorum. Çeviren Feza Özemre. Timaş Çocuk. (3. Baskı).
Pellai, A ve Tamborini, B. (2025) Nereden Çıktı Bu Kardeş. Çeviren Bahar Ulukan. Minika Kitap (2. Baskı).
Sargın, A (2015) Çocuklarda Ruh Sağlığı. Eğitim Yayınevi. (3. Baskı).
Şipal, vd. (2012) ‘Okul Öncesi Dönemde Aralarında Yaş Farkı Olan ve İkiz Kardeşler Arasındaki Kıskançlığın Karşılaştırmalı Olarak İncelenmesi’ Eğitim ve İnsani Bilimler Dergisi: Teori ve uygulama, 3 (5), 55- 68.
Volling, B.L vd (2014) ‘Children’s Responses to Mother – Infant and Father – Infant Interaction With A Baby Sibling: Jealousy or Joy? ‘Journal of Family Psychology 28 (5), 634 – 644.
Volling, B. L. vd (2023) Changes in Children’s Attachment Security to Mother and Father After the Birth of A Sibling: Risk and Resilience in the Family’ Development and Psychopathology 35 (3), 1404 – 1420.
Yuvacı, M ve Ceylan, Ş (2024)’ Erken Çocukluk Döneminde Kardeş Kıskançlığı Temalı Resimli Çocuk Kitaplarına Yönelik Bir Analiz ‘. Akademik Platform Eğitim ve Değişim Dergisi 7 (2) 222- 239.
